ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΣΗΜΕΙΩΜΑ  ΠΕΡΙΕΧΕΤΑΙ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

 

Ήταν στα μέσα Μαίου τού 1995, όταν γνώρισα τον Αντώνη Παπαδόπουλο…

Σκηνοθετούσε τη "ΝΥΦΗ" κι όταν αποφασίσαμε να γράψω τη μουσική που θα την έντυνε,

ένιωθα κιόλας, απο την πρώτη πρόβα, έναν έντονο προβληματισμό:

Πως θα μπορούσα να προσεγγίσω ένα θεατρικό λόγο  τόσο ρεαλιστικό και ταυτόχρονα τόσο μεταφυσικο;

Η "ΝΥΦΗ" του Αντώνη Παπάδοπουλου, ένα έργο γραμμένο για τις λαϊκές φτωχογειτονιές

της Κοκινιάς στη δεκαετία του 60, με είχε συνεπάρει θυμάμαι από τις πρώτες αναγνώσεις των ηθοποιών με την αμεσότητα των διαλόγων του κειμένου αλλά και τις εναλλαγές των συναισθημάτων…

Βάδιζα στο δρόμο μετα τις συναντήσεις και σκεφτόμουν πώς έπρεπε άραγε να επενδύσω μουσικά το έργο…

Στη "ΝΥΦΗ" ακούγεται συχνά-πυκνά η μελωδία ενος ακορντεόν, σύμφωνα με το συγγραφέα.

Ωστόσο απέφευγα συστηματικά να συνθέσω μια μουσική, πιστή στο κείμενο…

γιατί τότε θα έπρεπε να γράψω με ένα ύφος  λαϊκό της δεκαετίας του 60, κάτι που με δέσμευε καλλιτεχνικά,

αλλά και όπως αργότερα κατανόησα θα ήταν λάθος,καθώς το κείμενο του Αντώνη Παπαδόπουλου, είναι  ένα κείμενο διαχρονικό, με διαχρονικούς ήρωες και γειτονιές…

 Είχα παρακολουθήσει δυο-τρεις πρόβες, αν δεν με ξεγελά η μνήμη μου, κι ήταν ένα βραδάκι του Μαίου… Κόντευε δέκα και φυσούσε ένα απαλό μονότονο βοριαδάκι. Γύρισα σπίτι και δεν έκατσα, όπως το συνήθιζα, στο πιάνο αλλά έπιασα στα χέρια μου ένα παλιό ξεχασμένο ακορντεόν. Φόρεσα τις φθαρμένες ζώνες του, κι άρχισα να σκαλίζω

τα ξεκούρδιστα πλήκτρα του. Σε ενα ρε μινόρε τόσο αφοπλιστικά απλό έμεινα…κόλησσα…

‘Επαιζα για ωρες, ανεβοκατεβαίνοντας την κλίμακα και κατέληγα στο ίδιο μουσικό μοτίβο.

Θυμάμαι πως η Σι ύφεση δεν πατιόταν καλά και κάθε φορά που περνούσα από τη νότα αυτή, έκανα προσπάθεια  για να την ακούσω…

Κατά ένα μαγικό τρόπο, η "ΝΥΦΗ" είχε επιλέξει μόνη της τη μουσική της! ‘Έτσι πίστευα κι εξακολουθώ να πιστεύω ακόμα και σήμερα.

Πήρα το βασικό θέμα και δεν το ανέπτυξα, όπως ίσως θα όφειλε να κάνει κάθε "καθως πρέπει" μουσικός.Κι αυτό γιατί, μες στην απλότητα της μελωδικής του γραμμής το θέμα της "ΝΥΦΗΣ", ήταν ήδη φλύαρο… Τόσο φλύαρο, όσο κι οι νοικοκυρές του έργου…Μια φλυαρία όμως, τόσο πολύτιμη για την εξέλιξη της δράσης!

Ακόμα, το θέμα ήταν αρμονικά ολοκληρωμένο. Από την ισορροπία της βασικής συγχορδίας στο μετέωρο συναίσθημα τού προσαγωγέα και ξανά πάλι στην ηρεμία της τονικότητας.

Όπως ακριβώς ολοκληρωμένοι είναι και οι χαρακτήρες του έργου. Με τις παραξενιές, τις μικρότητες, τις κακίες, τις καλοσύνες τους.

Τα υπόλοιπα μουσικά θέματα ήταν παραλλαγές του πρώτου, του αρχικού μοτίβο.

Το θέμα του ακορντεόν, έγινε ένα θέμα καθαρά κιθαριστικό και άλλαξε η τονικότητά του, τη στιγμή που η Φλώρα διώχνει τον Ιορδάνη… Το ίδιο θέμα βασισμένο σε πιάνο, επενδύει μουσικά τις περισσότερες σκηνές του έργου.

Όταν ξαναπιάστηκα το 2000 με τη "ΝΥΦΗ", αλλά και στην τελευταία μου ενάσχοληση με αυτήν φέτος, κατάλαβα πόσο αληθινό είναι το έργο.Τα συναισθηματα είναι αληθινά.Είναι αυτούσια .

 Η λύπη έιναι η λύπη, η χαρά χαρά, η αγάπη αγάπη…Κι ο θάνατος τόσο άμεσος και λυτρωτικός. Ένας θάνατος καθαρτικός.

Κάθε φορά που ασχολούμαι με τη "ΝΥΦΗ" , διαπιστώνω πόσο μουσικά, ανέξαντλητη πηγή εμπνέυσεως είναι…

Και κάθε φορά προσπαθώ να εφεύρω μελωδίες καινούργιες, πιο ολοκληρωμένες, πιο

περιγραφικές…

Ωστόσο κάθε φορά, η "ΝΥΦΗ", όπως και τότε, επιλέγει τη μουσική της….Ένα απλό, λιτό θεματάκι, παιγμένο στο ακορντεόν…

κι ας περνάει που και που από μιά νότα που δεν καλοπατιέται και δεν καλοακούγεται….

 

Γ.Κομνάς 

Ήταν το 1945, όταν ο Νίκος Γκάτσος κυκλοφόρησε σε βιβλίο τη μετάφραση ενός από τα σημαντικότερα θεατρικά έργα του αιώνα μας, το “ Ματωμένο Γάμο ” του Federico Garcia Lorca. Η πανανθρώπινη δυναμική του έργου, η αμεσότητα του Ισπανού ποιητή, ο λυρισμός και η γλωσσοπλαστική του δεινότητα έβρισκαν ένα ξεχωριστό κατάλυμα στο λεκτικό πλούτο του Νίκου Γκάτσου. .

..Ήταν η εποχή που στο γραφικό πατάρι του « Λουμίδη », ο Βαλαωρίτης, ο Γκάτσος, ο Ελύτης, ο Τσαρούχης, ο εικοσάχρονος τότε Μάνος Χατζιδάκις κι άλλοι πολλοί που συνέθεταν μια ξεχωριστή συντροφιά, ζούσαν μέσα σε καλλιτεχνικές συνευρέσεις γεμάτες όνειρα και ευαισθησία σε μια Ελλάδα που ψυχοραγούσε από τον πόλεμο και κυοφορούσε την ελπίδα…

«Εκεί άρχισε να σχηματίζεται μέσα μου η μουσική για το ”Ματωμένο Γάμο” με την ίδια δυσκολία που προσπαθούσαμε να υπάρχουμε…», έλεγε κάποια χρόνια αργότερα ο Μάνος Χατζιδάκις.

Αυτήν την περίοδο, παρ’ ότι νεαρός, με περίσσια γνώση και ωριμότητα ασχολείται με το Ρε-μπέτικο, το οποίο θεωρούσε ανεκτίμητο διαμάντι της ελληνικής κουλτούρας που όσο κι αν βρι-σκόταν στο περιθώριο, κυνηγημένο και παράνομο, λειτουργούσε περήφανο, βαθιά θρησκευτικό κι ερωτικό.

Σωστά ευαίσθητος, υγιής κάτω από τη διδασκαλία φίλων και δασκάλων, όπως ο ίδιος υπο-στήριζε, αρνήθηκε τη «σοβαρή» μας μουσική που η μια ντυμένη με κουρέλια παρίστανε την Ευρώπη κι η άλλη μισή, με φουστανέλες την «αθάνατη Ελλάδα» μέσα από επαρχιακούς στρατώνες. Δεν είναι λίγες οι φορές που ο μεγάλος μουσικοσυνθέτης ξεσήκωνε θύελλες αντιδράσεων για αυτές του τις απόψεις.

«Όπως ο Γκάτσος θέλησε να μεταφυτέψει τις ισπανικές προσωδίες στους λαϊκούς ποιητικούς ρυθμούς της γλώσσας μας, έτσι κι εγώ προσπάθησα να προεκτείνω τους ρυθμούς αυτούς στις παντοτινές πηγές της νεοελληνικής ευαισθησίας», έλεγε αργότερα ο Χατζιδάκις, αναφερόμενος στη μουσική για το έργο του Λόρκα.

Στο «Ματωμένο Γάμο» ο Μάνος Χατζηδάκις γράφει μια μουσική, που ο ίδιος λέει ότι προσάρ-μοσε στην ελληνική μουσική αντίληψη. Πενήντα πέντε χρόνια μετά μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η μουσική σε σ΄ αυτό το έργο του Λόρκα είναι συν τοις άλλοις μια μουσική πανανθρώπινης αντί-ληψης. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Λόρκα ήταν κι αυτός μουσικός, επηρεασμένος από τα φλαμένγκος

της εποχής του, από παραδοσιακούς ρυθμούς και μελωδίες γεμάτες πόνο κι ευαισθησία, ερωτικές αλλά και επικές, λιτές και μεγαλόπρεπες συνάμα.

Ο Μάνος Χατζιδάκις καταφέρνει να περάσει αυτά ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά και στη μουσική του, με μελωδίες μοναδικές στη γλαφυρότητα των συναισθημάτων, με άρτιες ενορχη-

στρώσεις, με χορωδίες θρησκευτικής ευλάβειας.

Αναμφισβήτητα είναι παρούσα εδώ και η μετάφραση του Νίκου Γκάτσου, οι στίχοι του οποί-ου επηρεάζουν σημαντικά τον έλληνα συνθέτη.

Το “Τώρα νυφούλα μου χρυσή”, το “Νανούρισμα”, το «Ήταν καμάρι της αυγής» είναι με-ρικά από τα τραγούδια που αγαπήθηκαν από αυτή τη συνεργασία, που έμελλε να ήταν από τις κορυφαίες στιγμές στο ελληνικό θέατρο.

Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα από το “Θέατρο Τέχνης” το 1948 , σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, με τον Γιάννη Τσαρούχη στην επιμέλεια των σκηνικών και των κου-στουμιών και τους Βάσω Μεταξά, Έλλη Λαμπέτη και Βασίλη Διαμαντόπουλο στους κεντρικούς ρόλους. Το 1955 το έργο ξαναπαίχτηκε πάλι από το «Θέατρο Τέχνης».

Πολλά θεατρικά σχήματα ανέβασαν το έργο αργότερα, στα περισσότερα των οποίων η μουσική του Μ. Χατζιδάκι ήταν αναπόσπαστο τμήμα του όλου εγχειρήματος. Ο ίδιος ο συνθέτης σε πολλές απ’ αυτές τις κατοπινές παραστάσεις ξαναδούλεψε τις αρχικές συνθέσεις του,.

Ο ρεαλισμός, ο λυρισμός, η δράση, τα πάθη και τα συναισθήματα του “Ματωμένου Γάμου», βρήκαν από κείνη την άνοιξη του 1948 μια ποικιλία από νότες μελωδικά στρωμένες στο σανίδι του «Θεάτρου Τέχνης» κι ο Λόρκα , ένα συνοδοιπόρο στα μονοπάτια της ψυχής… Ένα συνοδοιπόρο που πότε στροβιλιζόταν σα γνήσιος ρεμπέτης στους λαϊκούς ρυθμούς και πότε αφουγκραζόταν τις βαριές ανάσες των θεατρίνων… Και τότε… σώπαινε ή μονολογούσε θλιμμένα σε… ένα ρε μινόρε…

τού Γιώργου Κομνά

Του Γιώργου Κομνά